Dydd Gŵyl Dewi - Pam 1af Mawrth?

Mae’n debyg y bu farw Dewi ar 1af Mawrth ac rydyn ni wedi bod yn dathlu Dydd Gŵyl Dewi ar y dyddiad yma ers i’r Pab Callixtus II ei ganoneiddio yn y ddeuddegfed ganrif.

Ychydig iawn o ffeithiau a wyddwn ni am Dewi ac mae’r rhan fwyaf o'r straeon am ei fywyd yn seiliedig ar “Fuchedd Dewi” Rhygyfarch a gafodd ei ysgrifennu ar ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg.

 Caiff amrywiol wyrthiau eu priodoli i Dewi Sant, un o’r rhai enwocaf ydy iddo greu bryn newydd (pentref Llanddewibrefi erbyn hyn) wrth iddo bregethu yn yr awyr agored.  Daeth Dewi yn genhadwr enwog yng Nghymru, a dywedir iddo sefydlu pedair mynachlog yn ei famwlad, de orllewin Lloegr (gan gynnwys Ynys Wydrin) a Llydaw.

Caiff gwyrth y bregeth ar y bryn ei chofio yn Nau Dŷ’r Senedd lle ceir mosaig o Dewi Sant yn gafael yn ei fagl esgob, yn sefyll ar fryn.  Mae’n un o’r pedair mynedfa/allanfa yn y Lobi Ganolog.  Mae Dewi Sant hefyd yn cael ei gofio’r tu allan i Ddau Dau Dŷ'r Senedd ar ffurf cerflun.  Mae ei gerflun ar ochr y Speakers Green ac mae modd ei weld o Bont San Steffan.  Mae hi’n werth chwilio amdano.

Cafodd Dewi Sant ei enwi yn Archesgob Cymru yn Synod cyngor eglwysig Brefi yn 550 ond arhosodd yn anheddiad Mynyw – a gafodd ei ailenwi wedyn yn Dyddewi er anrhydedd iddo – lle sefydlodd fynachlog fawr sydd bellach yn Gadeirlan Tyddewi.

Cafodd ei gorff ei gladdu yng Nghadeirlan Tyddewi, a ddaeth yn safle o bererindod yn yr oesoedd canol.  Yn 1123 ordeiniodd y Pab Calixtus II fod dwy bererindod i Dyddewi yr un fath ag un bererindod i Rufain, gyda thair taith i orllewin Cymru yn cyfrif fel un i Jerwsalem.

Mae Cadeirlan Tyddewi yn dal i ddenu ymwelwyr o bedwar ban byd yn ystod yr unfed ganrif ar hugain a chafodd cysegr Tyddewi ei adfer yn 2012.

Mae Dewi Sant hefyd yn gysylltiedig â gwisgo cennin ar Ddydd Gŵyl Dewi.  Yn ôl un chwedl, ar noswyl brwydr yn erbyn y Sacsoniaid roedd Dewi Sant wedi cynghori’r Brythoniaid i wisgo cennin yn eu capiau er mwyn iddyn nhw allu adnabod eu gelynion.  Roedd hyn wedi helpu i sicrhau buddugoliaeth wych.

Fodd bynnag, mae’r arfer poblogaidd o wisgo cennin pedr fel rheol yn cael ei briodoli i David Lloyd George. Mae rhai yn awgrymu bod y genhinen bedr yn debyg i flodyn cennin a gan eu bod yn fwy cyffredin na blodau cennin, mae’r genhinen bedr yn cael ei gwisgo yn lle.  Efallai fod yr esboniad yn symlach; mae’n flodyn poblogaidd sy’n tyfu tua adeg Dydd Gŵyl Dewi ac mae’n ddewis llai drewllyd na gwisgo cennin.

Heddiw ymhlith nifer o ddathliadau eraill yn Aberconwy, mae Cadw yn cynnig mynediad am ddim i Gastell Conwy ac eraill ar hyd arfordir Gogledd Cymru.  Nid ydy’r dathliadau wedi’u cyfyngu i Gymru chwaith – bydd y diwrnod yn cael ei ddathlu gan Gymry ar draws y byd.  Bydd y Senedd yn cynnal gwasanaeth Dydd Gŵyl Dewi – eleni bydd plant Ysgol Gymraeg Llundain yn dod i leoliad ysblennydd Claddgell Santes Fair.  Mae digwyddiadau ar draws y byd eleni yn amrywio o ddawns fawreddog yn Hong Kong, Cawl a Choctels yn Chicago a gŵyl ddiwylliannol yn Tsieina a phenwythnos Cymreig yn Disneyland Paris!  Mawredd, a fydd hynny’n golygu Harry Potter ar Ddraig?

Sut bynnag byddwch chi’n dathlu heddiw, anfonwch eich lluniau a’ch straeon ac os hoffech chi weld y mosaig a’r cerflun o Dewi Sant a theithio o amgylch Ddau Dŷ ysblennydd y Senedd – cysylltwch i gael manylion ymweliadau am ddim.